دیدارهای دیپلماتیک رهبران چین، روسیه و ایالات متحده در حاشیه اجلاس سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) در شهر شنژن چین، در شرایطی برگزار میشود که جهان با مجموعهای از بحرانهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی روبهرو است. جنگ روسیه در اوکراین، جنگ امریکا با جمهوری اسلامی ایران، رقابت اقتصادی واشینگتن و پکن و اختلافات بر سر فناوریهای پیشرفته و تسلیحات هستهای، از مهمترین مسائلی هستند که روابط قدرتهای بزرگ را تحت تأثیر قرار دادهاند. در نخستین تحول مهم، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، شخصاً در فرودگاه بینالمللی بائوآن شنژن از دونالد ترامپ استقبال کرد. این اقدام از نظر تشریفات دیپلماتیک اهمیت داشت؛ زیرا استقبال مستقیم یک رهبر از همتای خارجی در فرودگاه، نشانهای از اهمیت سیاسی و جایگاه ویژه آن سفر تلقی میشود. ترامپ نیز پیشتر در ماه سپتامبر، هنگام سفر شی جینپینگ به ایالات متحده، در پایگاه هوایی اندروز از او استقبال کرده بود. تکرار چنین رفتارهایی از سوی دو رهبر، میتواند نشاندهنده تلاش واشینگتن و پکن برای مدیریت اختلافات و حفظ کانالهای مستقیم ارتباطی باشد؛ اختلافاتی که از تجارت و تعرفههای گمرکی تا رقابت فناوری و نفوذ سیاسی در مناطق مختلف جهان گسترش یافته است. چین و روسیه؛ نزدیکتر از گذشته در سوی دیگر، دیدار شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پیش از ورود ترامپ به چین، پیام سیاسی مهمی داشت. دو رهبر بر ادامه همکاریهای دوجانبه و ضرورت شکلگیری نظم جهانی چندقطبی تأکید کردند. شی جینپینگ در مواضع خود از تجارت آزاد و مقابله با سیاستهای حمایتگرایانه سخن گفت. پوتین نیز تحریمهای غرب علیه روسیه را ناکارآمد خواند و از تغییر موازنه قدرت در جهان سخن گفت. روابط چین و روسیه در سالهای اخیر، بهویژه پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، اهمیت بیشتری یافته است. پکن با وجود حفظ روابط اقتصادی و دیپلماتیک با مسکو، تلاش کرده است روابط خود با کشورهای غربی را نیز بهطور کامل قربانی این همکاری نکند. از این منظر، نزدیکی چین و روسیه را نمیتوان به معنای شکلگیری یک اتحاد نظامی و سیاسی کاملاً یکپارچه دانست؛ بلکه این دو کشور در بسیاری از موضوعات، بهویژه مخالفت با فشارهای غرب و حمایت از ساختار چندقطبی قدرت، منافع مشترک دارند. ترامپ؛ میان رقابت با چین و مذاکره با روسیه برای دونالد ترامپ، دیدار با شی و پوتین فرصتی برای نمایش نقش امریکا در تحولات جهانی و پیگیری اهداف سیاست خارجی دولتش است. واشینگتن از یکسو با پکن بر سر تجارت، فناوری، هوش مصنوعی و نفوذ اقتصادی رقابت دارد و از سوی دیگر، در تلاش است درباره پایان جنگ اوکراین و محدودیت تسلیحات هستهای با مسکو گفتوگو کند. ترامپ احتمالاً میخواهد از موقعیت خود برای پیشبرد توافقهای اقتصادی و سیاسی استفاده کند؛ اما دستیابی به توافق میان سه کشور آسان نخواهد بود. چین و امریکا درباره تعرفهها، صادرات فناوری و امنیت منطقهای اختلاف دارند و روسیه نیز خواهان توافقی درباره اوکراین است که منافع و خواستههای مسکو را در نظر بگیرد. به همین دلیل، حتی برگزاری نشست سهجانبه نیز به معنای نزدیکشدن دیدگاههای این سه قدرت نیست. ممکن است گفتوگوها به کاهش تنش در برخی حوزهها منجر شود، اما اختلافات اساسی همچنان پابرجا بماند. . نگرانی اصلی این است که اگر قدرتهای بزرگ درباره مسائل امنیتی و سرنوشت مناطق مورد مناقشه بدون مشارکت کشورهای ذیربط تصمیم بگیرند، اصل حاکمیت ملی و حق تعیین سرنوشت کشورها تضعیف شود. اوکراین و ایران؛ دو پرونده دشوار روی میز رهبران جنگ اوکراین یکی از مهمترین موضوعات احتمالی نشست سهجانبه است. روسیه خواهان بهرسمیتشناختهشدن منافع امنیتی خود در هرگونه توافق احتمالی است، در حالی که اوکراین بر حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی خود تأکید دارد. نقش امریکا در مذاکرات و میزان نفوذ چین بر مسکو نیز میتواند در مسیر هرگونه توافق اهمیت داشته باشد. در پرونده ایران نیز جنگ میان امریکا و جمهوری اسلامی، پیامدهای گستردهای برای امنیت خاورمیانه، بازار انرژی و اقتصاد جهانی دارد. مواضع چین و روسیه در قبال این جنگ با سیاست واشینگتن یکسان نیست و همین اختلاف میتواند گفتوگوهای سهجانبه را پیچیدهتر کند. افزون بر این، تجارت جهانی، هوش مصنوعی و تسلیحات هستهای از دیگر موضوعاتی هستند که میتوانند زمینه همکاری یا اختلاف میان این سه کشور را فراهم کنند. کشورهای کوچک در سایه تصمیمهای قدرتهای بزرگ یکی از مهمترین ابعاد این دیدارها، تأثیر احتمالی آن بر کشورهای کوچک و متوسط است. تجربه تاریخی نشان داده است که رقابت و توافق قدرتهای بزرگ میتواند بر امنیت، اقتصاد و استقلال سیاسی کشورهای دیگر تأثیر بگذارد. برای کشورهای درگیر جنگ یا بحران، هرگونه تفاهم میان واشینگتن، پکن و مسکو میتواند پیامدهای مستقیم داشته باشد. افغانستان نیز از جمله کشورهایی است که تحولات رقابت قدرتهای بزرگ، بهویژه روابط چین، روسیه و امریکا، بر وضعیت سیاسی و اقتصادی آن تأثیر میگذارد. چین و روسیه در سالهای اخیر حضور دیپلماتیک و اقتصادی خود را در منطقه افزایش دادهاند و امریکا نیز همچنان از بازیگران تأثیرگذار در معادلات امنیتی و سیاسی منطقه به شمار میرود. دیدارهای شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ را باید در چارچوب رقابت گسترده قدرتهای بزرگ برای حفظ و گسترش نفوذ جهانی ارزیابی کرد. استقبال شخصی شی از ترامپ، گفتوگوی دوجانبه رهبران چین و روسیه و برنامهریزی برای نشست سهجانبه، همگی نشان میدهند که با وجود اختلافات عمیق، کانالهای مذاکره میان این سه قدرت همچنان اهمیت دارد. با این حال، اهمیت واقعی این نشست نه در تصاویر مشترک و تشریفات دیپلماتیک، بلکه در نتایج احتمالی گفتوگوها و میزان آمادگی طرفها برای امتیازدهی متقابل مشخص خواهد شد. تا زمانی که جزئیات و نتایج نشست سهجانبه اعلام نشده است، نمیتوان از شکلگیری توافقی بزرگ یا تغییر قطعی نظم جهانی سخن گفت. جهان اکنون منتظر است ببیند آیا این سه رهبر میتوانند از اختلافات خود برای رسیدن به تفاهمی سیاسی عبور کنند یا رقابت میان آنان همچنان یکی از عوامل اصلی بیثباتی در نظام بینالمللی باقی خواهد ماند.
نشست سه قدرت بزرگ؛ آیا دیدار ترامپ، شی و پوتین میتواند معادلات نظم جهانی را تغییر دهد؟
از استقبال تشریفاتی شی جینپینگ از دونالد ترامپ تا دیدار دوجانبه رهبران چین و روسیه و برنامهریزی برای نشست سهجانبه با حضور رئیسجمهور امریکا؛ تحولات اجلاس اپک در شنژن بار دیگر رقابت و تعامل قدرتهای بزرگ جهان را در مرکز توجه قرار داده است.
نظرات (0)